Teen Coach EP.132 : วิทยาศาสตร์เบื้องหลัง 'คนเห็นผี'

แต่เมื่อโตขึ้น หลายคนก็เริ่มตั้งคำถามว่า..ผีมีอยู่จริงไหม? หรือสิ่งที่เราเห็น มันเกิดจากสมองเรากันแน่?

คำว่า 'เห็นผี' ในมุมวิทยาศาสตร์ อาจไม่ได้หมายถึงการพบสิ่งเหนือธรรมชาติ แต่เป็นปรากฏการณ์ที่สมอง 'สร้างขึ้นเอง'  โดยไม่มีสิ่งนั้นอยู่จริง ซึ่งเราเรียกกันว่า ภาพหลอน (Hallucination)

สมองทำให้เราเห็นผีได้อย่างไร?

นักประสาทวิทยาเคยอธิบายไว้ว่า สมองเรามีหน้าที่ตีความสิ่งที่เห็นและได้ยินอยู่ตลอดเวลา แต่ถ้ามันแปลข้อมูลผิดพลาดเมื่อไร ภาพที่เกิดขึ้นในหัวก็อาจไม่ใช่ความจริงอีกต่อไป มีอยู่ 5 สาเหตุหลักที่ทำให้สมองหลอกเราได้แบบนี้

1. การทำงานผิดปกติของกลีบขมับ (Temporal Lobe)

สมองส่วนนี้ควบคุมการได้ยินและการรับรู้ทางอารมณ์ หากเกิดความผิดปกติ เช่น โรคลมชักกลีบขมับ (Temporal Lobe Epilepsy) ผู้ป่วยอาจรู้สึกเหมือนมีคนอยู่ข้าง ๆ ได้ยินเสียงเรียก หรือรู้สึกถึงพลังบางอย่างทั้งที่ไม่มีใครอยู่จริง

2. ภาวะหลับ หรือตื่นไม่สมบูรณ์ (Sleep Paralysis)

หรือเรียกอีกอย่างว่า "ผีอำ" เมื่อสมองตื่นก่อนที่ร่างกายจะตื่น จะเกิดภาวะขยับตัวไม่ได้ และสมองยังคงอยู่ในโหมดฝัน ภาพจากความฝันจึงซ้อนทับกับความจริง ทำให้เห็นเงาหรือรูปร่างของสิ่งมีชีวิต เช่น ผีหรือปีศาจ

3. ภาวะเครียดหรือวิตกกังวลสูง (Extreme Stress)

ความเครียดทำให้สมองหลั่งสารเคมีบางชนิดที่กระตุ้นการรับรู้ผิดปกติ จนเกิดภาพหรือเสียงที่ไม่มีอยู่จริง หรือรู้สึกเหมือนมีคนเฝ้ามอง

4. การตีความของสมอง (Pareidolia)

สมองของมนุษย์มีแนวโน้มสร้างรูปแบบจากสิ่งที่เห็น เพื่อทำความเข้าใจกับโลก เช่น การเห็นหน้าในเงา เห็นผีในรูปถ่าย หรือเห็นคนในควัน สิ่งเหล่านี้เป็นเพียงการตีความเกินจริงของสมองเท่านั้น

5. โรคจิตเภท (Schizophrenia)

ผู้ป่วยโรคนี้มีแนวโน้มที่จะ "เห็น" หรือ "ได้ยิน" สิ่งที่ไม่มีอยู่จริง และเชื่อว่าสิ่งนั้นเป็นจริง เช่น เห็นเงาคนเดินผ่าน ได้ยินเสียงสั่ง หรือ รู้สึกว่ามีบางอย่างควบคุมร่างกายตนเอง โดยมีสาเหตุจากสมองส่วนกลีบขมับและกลีบหน้าผากทำงานผิดปกติ ทำให้ผู้ป่วยแยกไม่ออกว่าเสียงนั้นมาจากข้างนอกหรือจากในหัวของตัวเอง บางคนอาจเชื่อว่าเป็นเสียงของผีวิญญาณ หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่กำลังสื่อสารด้วย

อีกทั้งผู้ป่วยโรคนี้มักมีอาการ "ภาพหลอน" และ "อาการหลงผิด" (Delusion) ร่วมกัน ทำให้เกิดความเข้าใจผิดเกี่ยวกับโลกความจริง สมองมีการหลั่งโดพามีน (Dopamine) ที่มากเกินไป ซึ่งส่งผลต่อการรับรู้และการตีความสิ่งต่าง ๆ

หลายครั้ง คนในสังคมอาจตีความผู้ที่มีอาการเหล่านี้ว่าโดนผีสิง หรือมีสิ่งลี้ลับเข้าสิงร่าง ทั้งที่ในมุมมองทางการแพทย์แล้ว สิ่งที่เกิดขึ้นเป็นผลมาจากความผิดปกติในสมองและระบบประสาท

ในมุมมองทาง มานุษยวิทยา "การเข้าทรง" เป็นพิธีกรรมที่ช่วยให้คนรู้สึกควบคุมสิ่งที่คาดเดาไม่ได้ เช่น การป่วย การสูญเสีย หรือความทุกข์ใจ มันจึงไม่ใช่เพียงความเชื่อ แต่เป็นวิธีที่สังคมใช้เยียวยาจิตใจ

ในมุม จิตวิทยา ปรากฏการณ์นี้อาจเกี่ยวข้องกับภาวะการแยกตัวจากความจริง  (Dissociation) ซึ่งสมองปิดรับตัวตนปกติชั่วขณะหนึ่ง และเปิดทางให้บุคลิกใหม่ ที่สมองสร้างขึ้นปรากฏแทน โดยมีความเชื่อและบริบททางวัฒนธรรมเป็นตัวกำหนดว่าร่างนั้น เป็นใครหรืออะไร หรือ โรคหลายบุคลิก (Dissociative Identity Disorder) ซึ่งทำให้คนรู้สึกเหมือนมีอีกตัวตนหนึ่งอยู่ในร่างกายของตนเอง นั่นอาจเป็นเหตุผลที่ทำให้คนบางกลุ่มรู้สึกว่ามีสิ่งอื่นเข้ามาควบคุมร่าง
 

กล่าวอีกอย่างคือ ในวัฒนธรรมที่เชื่อเรื่องผีและเทพเจ้า สมองของเราจะเลือกเชื่อและสร้างภาพ ตามสิ่งที่สังคมสอนมา จนในบางจังหวะ มันอาจกลายเป็นภาพจริงในใจ

ถ้าอยู่ดี ๆ ก็เกิดอาการหูแว่ว เห็นภาพหลอน รู้สึกเหมือนโดนผีหลอก นอกจากจะไปไหว้พระ ทำบุญ ไปหาหมอดู ผู้มีพลังวิเศษเพื่อให้สบายใจขึ้นแล้ว เรื่องหลอนๆ แปลกๆ เหล่านี้อาจเป็นสัญญาณเตือนให้ไปหาหมอ เพื่อตรวจเช็กสุขภาพ อาจจะเจอความผิดปกติอะไรบางอย่าง ในสมอง ร่างกายหรือจิตใจ  เมื่อเจอสาเหตุแล้วก็จะได้รักษาให้หาย และกลับมาใช้ชีวิตปกติได้ในที่สุด