35 เขื่อนสำคัญในประเทศไทย มีที่ไหนบ้าง

ประเทศไทยมีเขื่อนกระจายอยู่ทั่วทุกภูมิภาค  น้อง ๆ อาจคุ้นชื่อหลาย ๆ แห่งกันอยู่บ้าง เช่น เขื่อนศรีนครินทร์ เขื่อนภูมิพล เขื่อนสิริกิติ์ แต่เคยรู้ไหมว่าเขื่อนเหล่านี้อยู่จังหวัดอะไร และประเทศไทยมีเขื่อนสำคัญอยู่ที่ไหนบ้าง? คอลัมน์ “รู้ไว้เผื่อออกสอบ” ในวันนี้ได้รวบรวม 35 เขื่อนเก็บกักน้ำในประเทศไทย พร้อมจังหวัดที่ตั้งให้แล้ว มาดูกันว่าแต่ละเขื่อนอยู่จังหวัดไหนบ้าง เผื่อจะได้ทั้งความรู้รอบตัวและทบทวนเรื่องภูมิศาสตร์ไปพร้อมกันค่ะ

เขื่อนเก็บกักน้ำ คืออะไร

เขื่อน (Dam) คือ สิ่งก่อสร้างขนาดใหญ่ที่สร้างขึ้นเพื่อกั้นทางน้ำและเก็บกักน้ำ ทั้งนี้ เขื่อนเก็บกักน้ำขนาดใหญ่บางแห่งอาจให้ประโยชน์หลายด้าน เช่น การผลิตไฟฟ้า การชลประทาน การคมนาคม การบรรเทาอุทกภัย และการเพาะเลี้ยงปลาในอ่างเก็บน้ำ 

โดยทั่วไปเขื่อนจะมีอาคารระบายน้ำล้น (Spillway) สำหรับควบคุมระดับน้ำในอ่างเก็บน้ำให้อยู่ในระดับที่ปลอดภัย เมื่อน้ำมีปริมาณมากเกินระดับที่กำหนดก็สามารถระบายน้ำส่วนเกินออกไปยังพื้นที่ท้ายน้ำได้

สำหรับการจำแนกชนิดของเขื่อนสามารถแบ่งตามวัสดุที่ใช้ก่อสร้าง เช่น เขื่อนหิน เขื่อนดิน เขื่อนคอนกรีต เขื่อนคอนกรีตบดอัด และเขื่อนไม้

เขื่อน vs อ่างเก็บน้ำ ต่างกันยังไง

หลายคนอาจสงสัยว่า เขื่อนกับอ่างเก็บน้ำต่างกันอย่างไร ในเมื่อทั้งคู่เกี่ยวข้องกับการกักเก็บน้ำเหมือนกัน

 

อ่างเก็บน้ำ (Reservoir)  คือ แอ่งน้ำขนาดใหญ่ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ หรือมนุษย์สร้างขึ้น เพื่อกักเก็บน้ำ และควบคุมน้ำ โดยส่วนใหญ่จะเกิดขึ้นจากการสร้างเขื่อนขวางกั้นลำน้ำธรรมชาติ ทำให้น้ำฝนและน้ำท่าไหลมารวมกันในพื้นที่เหนือเขื่อน เกิดเป็นแหล่งน้ำขนาดใหญ่ เพื่อเก็บไว้ใช้ประโยชน์ในด้านต่างๆ เช่น การเกษตร การอุปโภคบริโภค รวมถึงการบริหารจัดการน้ำเพื่อบรรเทาปัญหาน้ำท่วมและภัยแล้ง

 

แม้จะมีหน้าที่แตกต่างกัน แต่เขื่อนและอ่างเก็บน้ำต่างก็ทำงานร่วมกันอย่างเป็นระบบ เพื่อช่วยบริหารจัดการน้ำให้เพียงพอต่อความต้องการของประชาชนและภาคการเกษตร

 

สรุปให้เข้าใจง่ายๆ เขื่อน คือ สิ่งก่อสร้างที่ใช้กั้นและควบคุมทางน้ำ ส่วนอ่างเก็บน้ำ คือ พื้นที่ที่รองรับและกักเก็บน้ำไว้ โดยอ่างเก็บน้ำที่เกิดจากการสร้างเขื่อนจะอยู่บริเวณเหนือเขื่อนนั่นเองค่ะ

เขื่อนเก็บกักน้ำสร้างบริเวณไหน

เขื่อนเก็บกักน้ำ มักสร้างบริเวณต้นน้ำหรือด้านเหนือของพื้นที่โครงการชลประทาน โดยทำเลที่เหมาะสมมักเป็นบริเวณที่มีเนินสูง หรือแนวเขาสองฝั่งลำน้ำอยู่ใกล้กัน เพื่อช่วยกักเก็บน้ำได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ส่วนความสูงและขนาดของเขื่อนจะพิจารณาจาก ปริมาตรน้ำที่ต้องการกักเก็บ โดยจะต้องพิจารณาให้เหมาะสมกับปริมาณน้ำเฉลี่ยทั้งปีที่ไหลลงมาตามลำน้ำ รวมทั้งจำนวนน้ำที่พื้นที่เพาะปลูกทั้งหมดในเขตโครงการชลประทานนั้นจะต้องการใช้ในแต่ละปีด้วย เพื่อให้สามารถบริหารจัดการน้ำได้อย่างเหมาะสมตลอดทั้งปี

หน่วยงานบริหารจัดการและดูแล

สำหรับหน่วยงานที่ดูแลและบริหารจัดการเขื่อนในประเทศไทย มี 2 หน่วยงานหลัก ได้แก่ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) และ กรมชลประทาน โดยเขื่อนในประเทศไทยมีหลายขนาดกระจายอยู่ทั่วทุกภูมิภาค แบ่งได้ดังนี้

• เขื่อนขนาดเล็กและอ่างเก็บน้ำท้องถิ่น มีมากกว่า 3,000 แห่งทั่วประเทศ
• เขื่อนขนาดกลาง มีมากกว่า 400 แห่ง กระจายอยู่ตามลุ่มน้ำต่าง ๆ
• เขื่อนขนาดใหญ่ มีทั้งหมด 35 แห่ง แบ่งเป็นเขื่อนที่ กฟผ. ดูแล 14 แห่ง และเขื่อนที่กรมชลประทานดูแล 21 แห่ง

35 เขื่อนสำคัญในประเทศไทย มีที่ไหนบ้าง

เขื่อนขนาดใหญ่ทั้ง 35 แห่งมีชื่ออะไรบ้าง ตั้งอยู่ในจังหวัดไหน และตั้งอยู่ในลุ่มน้ำใดบ้าง พี่แป้งรวบรวมพร้อมแบ่งตามภูมิภาคมาให้แล้ว ไปดูกันเลยค่ะ

ภาคเหนือ 8 เขื่อน 5 จังหวัด

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 12 เขื่อน 8 จังหวัด

ภาคกลาง 3 เขื่อน 3 จังหวัด

ภาคตะวันตก 2 เขื่อน 1 จังหวัด

ภาคตะวันออก 6 เขื่อน 5 จังหวัด

ภาคใต้  4  เขื่อน  4  จังหวัด

จัดอันดับ 5 เขื่อนที่มีความจุมากที่สุด 

อันดับที่ 1 เขื่อนศรีนครินทร์ จ.กาญจนบุรี 

เขื่อนศรีนครินทร์มีความจุอยู่ที่ 17,745 ล้านลูกบาศก์เมตร นับเป็นเขื่อนที่มีความจุมากที่สุดในประเทศไทย ตัวเขื่อนเป็นหินถมแกนดินเหนียวที่สร้างปิดกั้นแม่น้ำแคว มีบทบาทสำคัญในการผลิตกระแสไฟฟ้าและสนับสนุนการชลประทาน

อันดับที่ 2 เขื่อนภูมิพล จ.ตาก

เขื่อนภูมิพล เป็นเขื่อนคอนกรีตโค้งแห่งเดียวของประเทศไทยที่ใหญ่และสูงสุดในเอเชียอาคเนย์ และใหญ่เป็นอันดับ 8 ของโลก มีความสูง 154 เมตร และมีความจุอยู่ที่ 13,462 ล้านลูกบาศก์เมตร มีบทบาทสำคัญในการบริหารจัดการน้ำในลุ่มน้ำเจ้าพระยา รวมถึงการผลิตกระแสไฟฟ้า

อันดับที่ 3 เขื่อนสิริกิติ์ จ.อุตรดิตถ์

เขื่อนสิริกิติ์เป็นเขื่อนดินแกนกลางดินเหนียว ซึ่งถือว่าเป็นเขื่อนดินที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย ที่สร้างปิดกั้นแม่น้ำน่าน มีความจุอยู่ที่ 9,510 ล้านลูกบาศก์เมตร ทำหน้าที่สำคัญในการกักเก็บน้ำเพื่อการชลประทาน การผลิตกระแสไฟฟ้า  ทั้งยังมีทิวทัศน์ที่สวยงามโดยเฉพาะในฤดูหนาว

อันดับที่ 4 เขื่อนวชิราลงกรณ จ.กาญจนบุรี

เขื่อนวชิราลงกรณ เดิมชื่อว่า “เขื่อนเขาแหลม” เป็นเขื่อนหินถมแห่งแรกของประเทศไทยที่ดาดผิวหน้าด้วยคอนกรีตเสริมเหล็ก มีความจุอยู่ที่ 8,860  ล้านลูกบาศก์เมตร มีบทบาทในการผลิตกระแสไฟฟ้าและบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่กลอง

อันดับที่ 5 เขื่อนรัชชประภา จ.สุราษฎร์ธานี

เขื่อนรัชชประภา หรือที่รู้จักกันในชื่อ เขื่อนเชี่ยวหลาน เป็นเขื่อนเขื่อนหินถมแกนดินเหนียว มีความจุอยู่ที่  5,639 ล้านลูกบาศก์เมตร  เป็นแหล่งผลิตกระแสไฟฟ้าที่สำคัญของภาคใต้ อีกทั้งยังมีทัศนียภาพที่สวยงาม จนได้รับสมญานามว่า “กุ้ยหลินเมืองไทย” และเป็นแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติที่มีชื่อเสียงของประเทศ

จาก 35 เขื่อนที่รวบรวมมา จะเห็นว่าเขื่อนกระจายอยู่ในหลายภูมิภาคของประเทศไทย และแต่ละแห่งก็เกี่ยวข้องกับลุ่มน้ำและการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่แตกต่างกันไป ใครกำลังอ่านสอบวิชาภูมิศาสตร์ ลองใช้บทความนี้เป็นอีกหนึ่งตัวช่วยในการทบทวนกันได้เลยค่ะ