ทิศทางของวรรณกรรมไทยในสายตาคลื่นลูกใหม่

ชาติวุฒิ บุณยรักษ์
"ถ้าเทียบกับเมื่อสิบปีก่อน ก็คงจะซบเซากว่าในอดีต ก็เพราะบริบททางสังคมเปลี่ยนไป
เริ่มจากตัวแปรที่เป็นภายนอกซึ่งเป็นผลพวงจาก Globalization ส่งผลให้พฤติกรรมของปัจเจกเปลี่ยนแปลงไป ผู้คนหันไปหาสื่ออื่นที่ง่ายต่อการเสพที่สำคัญอีกอย่างคือ ความผิดพลาดของระบบการศึกษาของประเทศไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในระดับอุดม ศึกษา มุ่งเน้นเพียงผลิตบัณฑิตมาป้อนสังคมทุนนิยม ท่องเป็นแต่คาถาต้นทุนต่ำ-กำไรสูงอยากร่ำรวย โดยไม่เคยและไม่มีสมรรถภาพพอที่จะคิดตั้งคำถาม และอย่าลืมว่าวัฒนธรรมการอ่านการเขียนในประเทศโลกที่สามอย่างเรา ยังไม่เคยเข้มแข็งพอ ถัดมาคือตัวแปรภายในแวดวงวรรณกรรมไทยเอง อาทิ การขาดหายไปของสังคมและวัฒนธรรมแห่งการวิจารณ์ เท่าที่พูดคุยกับนักวิจารณ์บางท่านมา ผมได้ข้อมูลที่ตรงกันเสมอคือ "ก็เขียนแล้วไม่รู้ว่าจะไปลงที่ไหน" ซึ่งก็สอดคล้องกับสถานการณ์ของ "สนาม" ทั้งเรื่องสั้น บทกวี และนิยาย ที่ค่อยๆ ทยอยหายไป

ในส่วนของสำนักพิมพ์ก็ทราบกันดีอยู่แล้ว ว่าหนังสือประเภทใดขายดี บู๊ธไหนคนซื้อแย่งกัน สำนักพิมพ์อยากได้งานประเภทไหนไปพิมพ์ ระหว่างงานเขียนที่สามารถเปลี่ยนชีวิตคนได้ กับ งานที่คนมีชื่อเสียงเขียนหรือจ้างคนอื่นเขียน ทั้งหมดนี้เริ่มต้นที่การปลูกฝังผ่านระบบการศึกษาที่ยังไม่ค่อยจะมีคุณภาพนัก เป็นต้นเหตุของ "สภาวะวิกฤตทางจิตสำนึกของปัจเจก"

นักเขียนประเทศนี้ไม่เคยอยู่ได้เหมือนคนทั่วๆ ไปด้วยการเขียนเพียงอย่างเดียว ก็เรื่องเดิมๆ ค่าตอบแทนมันต่ำ นักเขียนเยอะสนามมีน้อย อาจมีบางคนที่ทำได้ แต่ผมเชื่อว่ามีน้อยมาก

และที่สำคัญคือ รัฐบาลของประเทศนี้แทบจะไม่เคยหันมาสนใจปัญหานี้อย่างจริงจังเลยสักที แต่ก็ตลกดีทุกรัฐบาลกลับประกาศให้ "การอ่าน" เป็น "วาระแห่งชาติ" ทุกปี ฟังดูดีมากๆ แต่กลับไม่เคยมีการผลักดันจริงจัง ให้ส่งผลเชิงบวกต่อวรรณกรรมไทยเลย

ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการแปลงานวรรณกรรมไทยดีๆ ไปสู่สายตานักอ่านชาวโลก แล้ววรรณกรรมไทยจะไปถึงไหนได้อย่างไรละครับ เราต้องพยายามข้ามกำแพงของภาษาด้วยการแปลเป็นภาษาอังกฤษก่อน แล้วนำงานไปสู่สายตาของนักอ่านในตลาดนอกประเทศ ที่เหลือสำหรับภาษาอื่นๆ จะเป็นไปเอง

ประเทศญี่ปุ่นเล็กนิดเดียว แต่ประชาชนอ่านหนังสือมากที่สุดในโลก มีรางวัลทางวรรณกรรมกว่า 400 รางวัล ผมว่าประเทศเราก็ประวัติศาสตร์ก็ยาวนานนะ แต่ลองนับดูสิว่าประเทศเรามีกี่รางวัลกัน แล้วเท่าที่มีๆ อยู่นั่น สามารถส่งผลต่อภาพรวมของวรรณกรรมไทยในระดับ ไหนและอย่างไรบ้าง เป็นไปอย่างสร้างสรรค์หรือไม่ เป็นเรื่องที่ต้องคิดครับ

อนุสรณ์ ติปยานนท์
"ทิศทางวรรณกรรมไทยแลดูเหมือนมีอนาคต แต่จริงแล้วผมกลับรู้สึกหดหู่ เรายังมีประเด็นถกเถียงทางวรรณกรรมน้อยเกินไป แต่กลับมุ่งถกเถียงแต่ความขัดแย้งส่วนตัว งานเขียนแบบเดิมที่แทบอธิบายสังคมสมัยใหม่ไม่ได้เลย ยังถูกทำซ้ำไม่หยุดหย่อน นักเขียนยังมุ่งติดกับรางวัลจนเกินจริง และใช้รางวัลเหล่านั้นติดรอบตัวไม่ต่างจากพลาสเตอร์ยา

เหตุผลง่ายๆ ที่มองเช่นนั้น ลองมองดูศิลปะแขนงอื่นเราจะเห็นว่าแวดวงวรรณกรรมกำลังรั้งท้าย แม้จะเปรียบได้ยาก แต่ภาพยนตร์หลายเรื่องนำเสนอความอัศจรรย์ของเรื่องเล่าได้มากกว่าวรรณกรรมเสียอีก ศิลปะในแกลอรี่สื่อความคิดยากๆ ได้ดีกว่าวรรณกรรม คุณภาพด้านจินตนาการของนักเขียนไทยกำลังเป็นคำถามที่ถูกลืม

ผมคิดว่าเราไม่ควรตั้งคำถามมากนักกับทิศทางเพราะมันคาดเดาได้ยากและอาจเป็นความฝันเฟื่องเกินไปว่าเรากำลังเคลื่อนไปทางนั้นหรือทางนี้ เมื่อแรกตัดถนนใหม่อาจมีถนนหลายสายที่น่าวิ่งแต่เมื่อเวลาผ่านไปเรากลับพบว่าปลายทางของมันอยู่ที่หุบเหว"

ลลภ สามสี

ต้องจำกัดความก่อนว่า "วรรณกรรม" คืออะไร หมายถึงเรื่องแต่งประเภทเรื่องสั้น นวนิยาย และกวีนิพนธ์ใช่ไหม ถ้าหมาย ความตามนี้ ผมคิดว่าอยู่ในยุคเฟื่องฟูทีเดียว เพราะมีนักเขียนรุ่นใหม่เกิดขึ้นมากมาย เป็นผลผลิตของวัฒนธรรมสถาพร ใยไหม แจ่มใส แม้ว่าเรื่องส่วนใหญ่จะอาศัยเพียงจินตนา การ แต่พวกเขาน่าจะพัฒนากลวิธีการเขียนได้ ถ้าไม่หยุดเขียน ก็จะเป็นนักเขียนที่มีคุณภาพขึ้นได้ ดูถูกเขาไม่ได้ เพราะเขาเหล่านี้ล่ะที่จะเติบโตเป็น ว.วินิจฉัยกุล โบตั๋น กฤษณา อโศกสิน และวันหนึ่งอาจจะวกเข้ามาสู่ความเป็น "วรรณกรรมคุณภาพ"

แต่ถ้าให้มองกลุ่มนักเขียนรุ่นใหม่ที่ทำงาน "วรรณ กรรม" ในแง่ที่เข้มข้น สะท้อนสังคม สะเทือนอารมณ์ คนรุ่นใหม่ในระยะนี้ที่ทำงานคุณภาพและทำอย่างต่อเนื่องแทบจะไม่มีจริง ส่วนใหญ่เป็นรุ่นอายุ 30

ซึ่งก็สัมพันธ์กับภาพรวม เพราะความสนใจอ่านและเขียนวรรณกรรมเพิ่มขึ้นในปริมาณที่น้อยลง พิมพ์หนังสือเล่มหนึ่งไม่ขาดทุนก็นับว่าคุ้มแล้ว แต่ถ้าหนังสือเล่มนั้นได้รับรางวัล ยอดขายก็อาจจะดีขึ้น แต่ก็ไม่เกิน 3,000 เล่ม ถ้าได้ซีไรต์ก็จะไปไกลหน่อย เพราะสังคมติดกับยี่ห้อนี้มาก สะท้อนให้เห็นวัฒนธรรมการอ่านที่อิงกระแสเป็นหลัก

สิ่งหนึ่งที่วัดทิศทางได้คือ ยอดขายจากงานสัปดาห์หนังสือครั้งล่าสุด อย่างงานของ ประชาคม ลุนาชัย ทุกครั้งหากเป็นงานเล่มใหม่ จะขายได้ประมาณ 500 กว่าเล่ม แต่งานนนี้กลับขายได้ไม่เกิน 100 เล่ม และงานอย่าง "มาตุภูมิเดียวกัน" ที่ได้รางวัลชมเชยจากงานสัปดาห์หนังสือก็ขายได้เพียง 100 กว่าเล่ม ผิดกับปีก่อนที่ "พญาอินทรี" กับ "นาฏกรรมเมืองหรรษา" ขายได้มากกว่า 500 เล่ม

ส่วนงานวรรณกรรมของมติชน ผมในฐานะบรรณาธิ การเล่มที่ดูแลด้านนี้ และเพื่อนร่วมงานก็ยังคงทำงานกันอย่างต่อเนื่อง เชื่อว่ายังมีคนที่ผลิตผลงานดีๆ อีกมาก และก็มีต้นฉบับหลั่งไหลเข้ามาตลอดเวลา

เราพิมพ์งานนักเขียนหน้าใหม่หลายคน และเป็นงานคุณภาพทั้งสิ้น

จริงๆ แล้วในเดือนหนึ่ง เราคืนต้นฉบับไปพอสมควร ถ้าเอาตรงนี้เป็นตัววัด ก็รู้ได้ว่าวรรณกรรมไทยยังคงเคลื่อนไหวอยู่ แต่ค่อนข้างเงียบเชียบเท่านั้นเอง

แต่ผมรู้สึกว่านักเขียนปัจจุบันหมกมุ่นอยู่กับตัวเองมากเกินไป ไม่ใส่ใจสังคมเหมือนนักเขียนสมัยก่อน เมื่อไม่มีแรงกระตุ้น งานจึงออกมาน้อย และเรื่องก็มีความน่าสนใจน้อยลง ซึ่งอาจจะเป็นเหตุให้กระแสธารวรรณกรรมไม่คุคลั่งถาโถม

เป็นมุมมองเพื่อการต่อยอด ที่ไม่อยากให้ผ่านเลย