เครื่องราชอิสริยยศ

       เครื่องยศ หรือ เครื่องราชอิสริยยศ คือ เครื่องหมายแสดงเกียรติยศ เครื่องประกอบยศ และบำเหน็จความชอบที่พระมหากษัตริย์ไทยตั้งแต่สมัยโบราณเป็นต้นมาสร้างขึ้นเพื่อ พระราชทานให้แก่ ราชตระกูล ขุนนาง ข้าราชการและบุคคลทั่วไป ที่มีตำแหน่ง หน้าที่ ความชอบในแผ่นดินให้ปรากฎตามยศชั้น และฐานันดรศักดิ์นั้นๆ ของผู้ได้รับพระราชทาน

       จากจดหมายเหตุของ นิโคลาส แวแซ กล่าวถึงความหมายของเครื่องยศในสมัยกรุงศรีอยุธยาว่า เราจะรู้จักความสำคัญของขุนนางเหล่านี้ในหน้าที่สาธารณได้ ไม่เพียงแต่จากหีบหมากพระราชทาน จากรูปพรรณและเนื้อโลหะ ขอบหลอมพอก จากฐานะของเรือที่ใช้เป็นยานพาหนะ จากดาบที่คาด หรือที่มีผู้เชิญไปข้างหน้าเท่านั้น แต่ยังจะรู้ได้จากจำนวนทาสที่ติดตามหลังอีกด้วย

ประเภทของเครื่องราชอิสริยยศ
       เราสามารถแบ่งประเภทของเครื่องราชอิสริยยศออกได้เป็นประเภท ประมาณ 6 ประเภทดังนี้

1. เครื่องอุปโภคที่ทำจากวัสดุหรือโลหะสูงค่า เช่น เจียด พานหมาก ถาดหมาก หีบหมาก คนโฑ โต๊ะ กาน้ำ ซองพลู ซองบุหรี่ มังษี ผอบ ตลับภู่ น้ำเต้า ถาดชา ถ้วยฝาชา ครอบน้ำมนต์และกระโถน เป็นต้น โดยวัสดุที่ใช้ทำเครื่องอุปโภคนี้มีหลายประเภทตามศักดิ์ฐานะ และบรรดาศักดิ์ เช่น ทองคำ เงิน เงินกาไหล่ทอง เงินถมดำ อาจมีการจำหลักลาย ลงราชาวดี หรือลงราชาวดีประดับพลอย หรือเป็นวัสดุเกลี้ยง ๆ เป็นต้น
   
2. เครื่องศาตราวุธ ได้แก่ ดาบ กระบี่ ซึ่งอาจแบ่งย่อยออกได้เป็น กระบี่บั้งเงิน กระบี่บั้งทอง บั้งหมายถึงการทำลวดลายสลักฝั้งลงไปบนฝักดาบ หรือ ตัวดาบเป็นช่วงๆ แล้วนำเอาทองหรือเงินฝังลงไปแทน นอกจากนี้ การจำแนกความสำคัญยังดูได้จากด้าม หรือฝัก เช่น กระบี่ฝรั่งฝักทองเหลือง กระบี่ฝักทองคำจำหลักลาย กระบี่ฝักทองคำโกร่งลงราชาวดี กระบี่นาคเศียรเดียว และกระบี่นาคสามเศียร เป็นต้น
   
3. เครื่องสูง ได้แก่เครื่องแห่ที่ใช้ในขบวนแห่ต่างๆ เช่น กลด สัปทน บังสูง บังแทรก พัด ร่ม การจำแนกชั้นยศ ดูได้จากวัสดุที่ทำ เช่น โหมด แพรผ้าขาว
   
4. เครื่องพาหนะ ได้แก่ เครื่องคานหามที่ใช้เดินทางบนบก เช่น เสลี่ยง ยาน คานหาม ส่วนทางน้ำได้แก่ เรือต่างๆ เช่น เรือกัญญา เป็นต้น การจำแนกชั้นยศ ดูได้จากการสลักลาย การลงรักปิดทอง ชนิดของคานหามและเครื่องประกอบอื่นๆ
   
5. เครื่องประดับ แบ่งออกได้เป็นชนิดดังนี้
1. ศิราภรณ์ คือ เครื่องประดับศีรษะ ได้แก่ มงกุฏ ชฏา พระมาลา หมวกสีต่างๆ กันตามชั้นยศ
2. พระสังวาลย์และ รัดประคต
3. แหวน เช่น แหวนนพเก้า เป็นต้น
4. เครื่องนุ่งหุ่มได้แก่ ผ้าแพรพรรณ โดยจะมีลวดลายปักจำแนกตามชั้นยศ เช่น เสื้อครุย เสื้อทรงประพาส เสื้อเยียรบับ เสื้อแพร ผ้าปูม ผ้าสมปัก ผ้าม่วง ผ้าห่ม ผ้าแพร เป็นต้น
   
6. เครื่องประดับที่เกี่ยวข้องกับศาสนา เช่น ประคำทอง ตระกรุด เป็นต้น

       ปัจจุบันหลังจากที่ประเทศไทยได้ติดต่อกับตะวันตกมาตั้งแต่ช่วงต้นรัชกาลที่สี่ การพระราชทานเครื่องยศ ได้รับเอาวัฒนธรรมตะวันตกเข้ามา จึงมีการสร้างเครื่องราชอิสริยาภรณ์ขึ้นแทน ตั้งแต่สมัยรัชการที่สี่ ที่ทำเป็นดวงดาราต่าง ๆ ในสมัยรัชการที่ 5 ได้มีการตราพระราชบัญญัติและสร้างเครื่องราชอิสริยาภรณ์ตระกูลต่างๆ เช่น จุลจอมเกล้า ช้างเผือก รามาธิบดี เป็นต้น การพระราชทานเครื่องราชอิสริยยศ จึงงดไป เปลี่ยนไปเป็นการพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เพื่อเป็นบำเหน็จความชอบในแผ่นดินแทน

:: ( S O U R C E : สารานุกรมเสรี วิกิพีเดีย )* ::